सामुदायिक वन अध्ययन केन्द्र कार्य विवरण (Terms of Reference )

परिचय

नेपालमा सामुदायिक वनको अवधारणाले मूर्तरुप लिएको करीव चार दशक भई सकेको छ । हालसम्म देशको कूल जनसंख्याको करीव ३५ प्रतिशत जनता सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहमा आवद्ध भईसकेका छन् । सामुदायिक वनका कार्ययोजनाहरुको प्रभावकारी कार्यान्वयनका कारण आज देशका नागांपाखा र वञ्जर भूमिहरु हरियालीमा परिणत भई सकेका छन् । नेपाललाई विश्व जनमत समक्ष चिनाउनका लागी सामुदायिक वन आज एउटा गतिलो र भरपर्दो माध्यम बनेको अवस्था छ । यसका अतिरिक्त नेपालको ग्रामिण समुदायमा बस्ने जनताका लागि सामुदायिक वन जीविकोपार्जनको गतिलो माध्यम बनेको अवस्था एकातीर छ भने अर्कातीर सामुदायिक वनको दिगो व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता वर्गको शसक्तिकरण गर्नु पर्ने विषय एउटा टडकारो आवश्यकताको रुपमा पनि देखिएको अवस्था छ । यसै सन्दर्भलाई मध्यनजर गरी वन तथा भू संरक्षण विभाग अर्न्तगत संघिय कार्यालयहरुको संगठन संरचनामा रहने गरी सामुदायिक. वन अध्ययन केन्द्र नेपाल गठन भएको छ । अध्ययन केन्द्रका लागी एक जना उप सचिवको नेतृत्वमा जम्माजम्मी १६ जना कर्मचारीहरुको दरवन्दी समेत स्विकृत भै कार्यालय संचालनार्थ छुट्टै वजेट समेत विनियोजन भएको अवस्था छ ।

नेपालमा सामुदायिक वनको उदगमस्थलका रुपमा रहेको सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको ठोकर्पालाई यस अध्ययन केन्द्रको केन्द्रिय स्थलको रुपमा पहिचान गरिएको छ । अध्ययन केन्द्रका लागी आवश्यक पर्ने आधारभूत संरचनाहरु यसै आर्थिक वर्षबाट प्रारभ्भिक निर्माणको चरणमा प्रवेश गर्ने गरी कार्य शुभारम्भ गर्ने नेपाल सरकारको सोच रहेको छ । यसै परिप्रेक्षमा अध्ययन केन्द्रका तर्फबाट सम्पादन गर्नुपर्ने कार्यविवरणको रुपरेखा वन तथा भू-संरक्षण विभागका तर्फबाट तयार गरिएको छ ।

सोच : सामुदायिक वनः शसक्तिकरण र समृद्धिको आधार

लक्ष्य

सामुदायिक वनको प्रभावकारी व्यवस्थापन र प्रवर्द्धन गरी उपभोक्ताको आवश्यकता र चाहना पुरा गर्न शसक्तिकरणको माध्यमबाट उपयुक्त व्यवस्थापन कार्यपद्धति विकास गरी लागु गर्न कार्यमुलक अध्ययन, अनुसन्धान संचालन गरी नतीजा प्रदर्शन गर्ने कार्यमा सहयोग पुरयाउनु ।

उदेश्य

स्वदेश तथा विदेशका विश्वविद्यालय तथा अन्य शैक्षिक निकायका विद्यार्थी तथा इच्छुक व्यक्ति तथा संघसंस्थाका लागि समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन सम्बन्धी, अध्ययन, अनुसन्धान तालिम तथा शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।

• समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन सम्बन्धी अनुसन्धनात्मक क्रियाकलाप सञ्चालन, अनुसन्धानका नतिजाको प्रचार-प्रसार, अनुसन्धानकर्ताको क्षमता विकास र प्रोत्साहनका लागि अनुसन्धान कोष स्थापना तथा सञ्चालन गर्ने ।

• समान उद्देश्य, रुचि तथा कार्यप्रकृती भएका स्वदेश तथा विदेशका विश्वविद्यालय, शैक्षिक निकाय तथा अनुसन्धानमूलक संस्था तथा कम्पनीहरूसँग साझेदारी तथा सहकार्य गर्ने ।

• सामुदायिक वनको आर्थिक, सामाजिक, साँस्कृतिक तथा पारिस्थितिकीय पक्ष, यसको उद्विकास तथा सामुदायिक वनबाट हुन सक्ने नवीनतम योगदानका लागि अन्वेषणजस्ता कार्यमा अध्ययन- अनुसन्धान गर्न गराउन राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका ख्यातिप्राप्त अनुसन्धानकर्तालाई जिम्मेवारी सुम्पने तथा सहकार्य गर्ने ।

• सामुदायिक वनको प्राज्ञिक तथा व्यावसायिक विकासको पैरवी तथा अन्य आवश्यक कार्य गर्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सन्जाल गठन गरी नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने । तथा सामुदायिक वन अध्ययन केन्द्रलाई यस विषयको पाठशालाको रुपमा विकास गर्ने ।

• समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन प्रणलीलाई आर्थिक रुपमा आत्मनिर्भर वनाउन उपयुक्त संरचना निर्माण गर्ने र आर्थिक उपयोगिता वृद्धिका लागि आवश्यक कार्य वातावरण बनाउने ।

• नेपाल सरकारलाई समुदायमा आधरित वन व्यवस्थापन सम्बन्धी नीति तथा कार्यक्रम निर्माणमा आवश्यक पृष्ठपोषण उपलब्ध गराउने ।

• सामुदायिक वनको बहुआयामिक विषय र अन्वेषणका सम्बन्धमा अध्ययन अनुसन्धान गर्ने गराउने

• सामाजिक वन व्यवस्थापन प्रणालीमा आधारित विद्यमान वन ब्यवस्थापन प्रणालीहरु सामुदायिक वन, साझेदारी वन, कबुलियती वन, धार्मिक वन, कृषि वन, ग्रामिण वन, शहरी वन, पारिवारिक वन, फार्म फरेष्ट्री र एक्सटेनसन फरेष्ट्री जस्ता विषयहरुलाई सामुदायिक वन अध्ययन केन्द्रसँग आवद्ध गराई क्षमता विकास र उद्धेश्य प्राप्तिमा सहयोग गर्न आवश्यक कार्यहरु संचालन गर्ने ।

कार्य विवरण

अध्ययन केन्द्रले नेपाल सरकारको वन क्षेत्रसँग सम्बन्धित कानून, नीति, रणनीति तथा योजनाले निर्दिष्ट गरेका क्षेत्रहरुलाई मध्यनजर गर्दै देहायका कार्यहरु गर्नको लागि सहयोग र सहजीकरण गर्नेछ ।

अध्ययन अनुसन्धान तथा क्षमता विकास

वन क्षेत्रका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विश्वविद्यालय तथा कलेज, अनुसन्धान निकाय, नीति निर्माण गर्ने निकाय, स्वदेश तथा विदेशका विश्वविद्यालय, शैक्षिक निकाय तथा अनुसन्धानमूलक संस्था तथा कम्पनीहरू, उपभोक्ता समूहका संघ, महासंघसँग समन्वय तथा आवद्धता गरीगराई वन स्रोत व्यवस्थापन, समसामयिक मुद्दा, सवाल र चासोमा अध्ययन अनुसन्धान गर्ने र क्षमता विकास गर्ने । सामुदायिक वनका विविध पक्षहरुको आधिकारिक तथ्याँक व्यवस्थापन गर्ने ।

कोष व्यवस्थापन

• नेपाल सरकारबाट नियमित रुपमा प्राप्त गरिने वार्षिक कार्यक्रम तथा वजेटका अतिरिक्त अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाका माध्यमले समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापनसम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धानका कार्यका लागि आवश्यक रकम जुटाउने । साथै सामुदायिक वन उपभोक्ता समुहसँग रहेको निष्कृय पूँजीलाई वन विकास र वन उद्यममा परिचालन गर्न सहजीकरण गर्ने ।

मूल्याकंन तथा पुरस्कार व्यवस्थापन

सामुदायिक वन विकासको कार्यमा योगदान पुयाएका व्यक्ति, संघसंस्था पहिचान गरी उनीहरूको योगदानलाई अभिलेखीकरण गर्नाका साथै मूल्याकंन द्वारा कदर तथा पुरस्कारको व्यवस्था गर्ने । यसका साथै समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन पद्धतिको ऐतिहासिकता, विकासक्रम, सफलता र उपलब्धिको अभिलेखीकरण गर्ने ।

पुस्तकालय स्थापना

अध्ययन केन्द्रमा अत्याधुनिक सुविधासम्पन्न प्रविधियुक्त पुस्तकालय स्थापना तथा सञ्चालन गर्ने । वन व्यवस्थापन पद्धती अवलम्वन

• उपभोक्ता समूहको आवश्यकता, चाहना र प्रजातीगत उपयुक्तताको आधारमा ठाउँ सुहाउदो वन व्यवस्थापन गर्न वैज्ञानिक वन व्यवस्थापनमा आधारित ढाँचाहरू विकसित गर्ने । समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन पद्धतिबाट वन स्रोतको उत्पादन र उत्पादकत्व बढाई सामुदायिक वनको प्रवर्द्धन गर्न नयाँ विधि, उपाय र प्रणाली विकसित गर्ने ।

गोष्ठी, सेमिनार तथा तालिम कार्यक्रम सञ्चालन

• उपभोक्ता समूह, नीति निर्माता, विश्वविद्यालय तथा कलेजका प्राध्यापक तथा विद्यार्थीलाई केन्द्रित गरी स्वीकृत पाठ्यक्रमा आधारित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका अल्पकालीन, मध्यकालीन, दीर्घकालीन सेमिनार तथा तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।

बौद्धिक अधिकार

• समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन पद्धति तथा समूहसँग आबद्ध जनजाती समुदायको परम्परागत हक अधिकारको जगेर्ना गर्दै त्यस्ता सम्पदामाथि नेपालको बौद्धिक अधिकार स्थापित गर्दै विश्वव्यापीकरण गर्ने ।

उद्यम विकास, पैरवी, र परामर्श सेवा संचालन

• समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन पद्धतिबाट जनतालाई प्रत्यक्ष लाभ पुग्ने गरी नीति निर्माण गर्न पैरवीको कार्य सञ्चालन गर्ने र वन स्रोत व्यवस्थापनसँग जोडिएका विषय अध्ययन अनुसन्धान, योजना निर्माण तथा कार्यान्वयन, बजार तथा उद्यम विकास, वातावरणीय सेवा लगायतका विषयमा एकल अथवा साझेदारी गरी परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने ।

प्रचार-प्रसार तथा प्रकाशन

वन स्रोत व्यवस्थापन र समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापन र संरक्षण सम्बन्धी प्रचार-प्रसार र प्रकाशनको कार्य गर्ने ।

प्रमाणिकरण र नियमन

• सामुदायिक वनजन्य उत्पादनको गुणस्तर, दिगो व्यवस्थापनको मापदण्डको निर्धारण, प्रमाणिकरण र नियमन गर्ने ।

समुदायमा आधारित पर्यापर्यटन

• नेपाल सरकारद्वारा स्विकृत मौजुदा वन नीति अनुरुप समुदायमा आधारित पर्यापर्यटन संचालनका लागी आवश्यक प्रविधी र सीप विकास सम्बन्धी क्षमता अभिवृद्धिका कार्यक्रम संचालन गर्ने ।

रिपोर्टिङ

•वन तथा भूसंरक्षण विभाग अर्न्तगतको संरचना भएको कारण आफ्ना गतिविधिको नियमित रिपोर्टिङ विभाग मार्फत गरिने छ ।

• विभाग तथा मन्त्रालयले लगाए अह्राएको अन्य कार्यहरु गर्ने ।